Kleuters op het speelplein

Kleuters kunnen heel wat: ze houden van uitdaging en speelse avonturen. Kleuters gaan op in fantasie en spelen graag met échte materialen. Spelen met kleuters is zoveel meer dan kringspelletjes doen: het is vrijheid, experimenteren, fantasie en meespelen.

Een leuke kleuterwerking is een combinatie van prikkelende speelhoeken, impulsen op maat en activiteiten met een vleugje fantasie. Het loont de moeite om in te zetten op een straffe kleuterwerking: met leuk materiaal en een speelse inrichting kom je al ver. Zo kunnen kleuters in alle vrijheid de speelpleinwereld ontdekken. 

We helpen je op graag weg naar een uitdagende kleuterwerking. Je vindt hier heel wat leesvoer, maar ook massa’s speelideeën voor de kleinsten op jullie plein.


Onderschat kleuters niet. Ze kunnen meer dan je denkt. Met kleuters kan je grenzen verleggen, eindeloos fantaseren en gek doen!

Hoe zitten spelende kleuters in elkaar?

Doordat ‘de wereld’ zo nieuw is hebben kleuters ontzettend veel zin om die wereld te ontdekken, te begrijpen en te beheersen. In hun speelwereld zijn ze daar 100% mee bezig. Een kleuter die zich goed in z’n vel voelt, heeft maar een speelprikkel nodig om in gang te schieten. Kleuters reageren positief als een ‘volwassene’ hen begrijpt en meestapt in hun speelwereld. Omgekeerd hebben ze het soms moeilijk om mee te stappen in de ‘speelwereld’ die de animatoren voor hen voorbereid hebben. Die staat te veraf van hun eigen wereld of biedt te weinig speelmogelijkheden. 

Kleuters kennen en inschatten

Aandachtspunten

Kleuters kunnen niet lezen en niet schrijven.

Ze hebben hun moedertaal nog niet volledig onder de knie. Ze begrijpen nog niet alle begrippen of woorden. Pijlen met woorden op, zeggen hen niets. Soms is zelfs een pijl te moeilijk. Iets uitleggen met regels en afspraken wordt vergeten. Kleuters iets duidelijk maken, gebeurt best op een zo simpel mogelijke manier. Het speelmateriaal zit bijvoorbeeld in emmers met een deksel, als het deksel open is, kan je spelen met wat er in zit.  

Kleuters ontdekken speelplezier al doende.

Kleuters ontdekken speelplezier al doende, niet door informatie te horen of te zien. Een spel verbaal uitleggen kan soms in dovemansoren vallen. Het voordoen werkt beter. Tonen wat ze bij jou kunnen doen is aanstekelijker dan het vertellen.

Hoe jonger de kleuters, hoe meer ze rondfladderen. De jongste kleuters blijven niet lang betrokken en gaan vaak veranderen van hoek. Oudere kleuters zijn gedurende een langere periode te boeien. Hoe ouder de kleuter, hoe bewuster ze gaan kiezen.

Kleuters zijn gevoelig en lichamelijk
  • Gevoelens bepalen meer dan bij oudere kinderen hun gedrag: verlegen, bang, boos onrechtvaardig behandeld voelen, betutteling, grappige situaties, gemotiveerd en overdreven enthousiasme. Daarom is het zich veilig voelen, comfort ervaren, een noodzakelijke voorwaarde om zelfs tot spelen te komen.

  • Pijn doen kan hen even uit het lood slaan. Een aanraking kan hen opmonteren en moed geven. Ze willen hun lichaam uittesten en dingen aan zichzelf ontdekken. Daarom hebben ze geen zittend gat en zijn wachttijden voor hen enerverend. Het lukt hen niet om lang stil te zitten en zich te concentreren. Ze willen lopen en ontdekken, niet in de rij lopen en wachten.  
Kleuters spelen graag in kleinere groepjes

Om te weten met hoeveel vriendjes een kind in staat is om te spelen, kan je gebruik maken van een handige rekensom: de leeftijd van het kind + 1.

bv. een kleuter van 4, functioneert de best in een groepje van maximaal 5 kinderen. 
  

Kleuters houden van concrete activiteiten met concrete materialen.

Ze hebben niets aan abstracte begrippen. Leventjes bij een tikspel zegt hen niets. Een schelletje brood overbrengen is voor hen meer motiverend. Ze houden van echte dingen.

Kleuters zijn fantasievol.

Omdat ze de realiteit willen begrijpen, gaan ze hem naspelen. Om te ervaren wat het zou zijn om moeder, vader, doktor of dolfijn te zijn… Ze zijn dan ook snel geboeid door fantasievolle spelelementen die hun verwondering kan opwekken.  


Bouwen aan een straffe kleuterwerking

Omdat kleuters klein zijn en (wij denken dat ze) minder kunnen, worden ze vaak betutteld. Veel kleuterwerkingen hebben een niet zo uitdagend speelaanbod. Er is een algemeen gebrek aan avontuurlijkheid in het speelaanbod voor kleuters.

Om aan deze uitdaging tegemoet te komen, werd in het verleden een project Expeditie Kleuterson opgestart dat speelpleinwerkingen in staat moest stellen om stap voor stap een speelaanbod te creëren dat kleuters meer uitdaging en plezier gaf. 

DNA 4 'Expeditie kleuterson'

Deze brochure geeft je heel wat achtergrondinformatie om werken aan kwaliteitsvol spelen met kleuters op het speelplein. Er wordt ingegaan op de begeleidershouding, het voorzien van een stimulerende omgeving, het voorbereiden van een prikkelend activiteitenaanbod en het geven van impulsen aan kleuters.

Reisbrochure 'Expeditie kleuterson'

Deze Reisbrochure is de praktische handleiding bij DNA 4 'Expeditie kleuterson' om aan te gaan met kleuters op het speelplein. Ze helpt jouw speelpleinploeg bij het veranderings-proces en bevat een stappenplan, een landkaart en 9 uitgewerkte Kleuterspeelfiches.

29 speelideeën voor kleuters


Op www.speelidee.be vind je in de rubriek 'kleuters' 29 uitgewerkte speelideeën op maat van het speelplein. Inspiratie voor een vakantie lang!

FOTO-INSPIRATIE


Op www.pinterest.com/speelidee vind je speelideeën voor kleuters. Laat je inspireren door massa's beelden.


www.speelbank.be

www.speelbank.be is een initiatief op maat van de kinderopvang maar eveneens bruikbaar voor speelpleinwerk. Speelbank.be is een online database waarop je speelactiviteiten kan opzoeken voor kinderen van 0 tot 3 jaar. Je kan er ook zelf speelactiviteiten toevoegen en tal van leuke speeltips vinden. Je krijgt toegang tot de Speelbank vanaf het ogenblik dat je zelf één speelactiviteit toevoegt. Op die manier draagt iedereen bij tot meer en betere speelideeën op maat van peuters en kleuters.


Geleid spel is moeilijk voor kleuters. Ze zijn dol op actie, bewegen en nabootsen van activiteiten uit de volwassenenwereld.

Een open speelaanbod vinden ze aantrekkelijk

Mogen kiezen is belangrijk!

Omdat ze allemaal op een ander niveau zitten, moeten ze in staat zijn om hun eigen mate van uitdaging te kiezen. Bovendien zijn ze heel kieskeurig over hun ‘speelgroep’. Ze kiezen diegene bij wie ze zich het beste voelen, zowel speelkameraadjes als animatoren. Kiezen is voor kleuters een leuke bezigheid. Vaak moeten ze volgen wat hen opgedragen wordt. Kleuters zijn dankbaar voor de keuzevrijheid die ze krijgen.

Hoe kan een werking helpen om kleuters te laten kiezen?

Kleuters zijn geen leken als het op open speelaanbod aankomt. Het principe van speelhoeken kennen ze vanuit hun klas. Omdat het aanbod op een speelplein iets overweldigender is, is het belangrijk om hen te helpen bij het kiezen.

Ga zeer bewust om met uitleg van het speelaanbod.
  • Hoe werkt alles? Wat zijn de mogelijkheden? Herhaal dagelijks wat kan en hoe er gespeeld mag worden. Al is het in een paar zinnen. Organiseer in het begin van een vakantieperiode een rondleiding zodat ze alles kunnen zien. Voor nieuwe kinderen die de eerste keer komen is het fijn om meteen een animator te hebben die ze iets beter kennen. Laat iemand een rondleiding geven aan de nieuwkes en laat deze persoon ook meteen impuls-animator zijn zodat die vrij is om vragen of tranen op te vangen.
  • Wissel niet te veel in het dagverloop en de structuur. Wat nefast is voor kleuters zijn de mogelijke compromissen die voor- en tegenstanders van een open speelaanbod sluiten. Zo wordt er bijvoorbeeld enkel in de namiddag gekozen en in de voormiddag wordt er gewerkt met vaste leeftijdsgroepen. Of is er op vrijdag altijd iets speciaals… Zorg voor een herkenbaar patroon dat elke halve dag terug komt. 
Geef hen meer tijd om keuzes te maken.

Ze moeten alle mogelijkheden in hun hoofd overlopen, bedenken wat ze kunnen, daarna wat ze willen, daarna wie er zal meespelen enzovoort. Ze hebben veel overwegingen te maken die in hun hoofd allemaal even belangrijk zijn. Stel het speelaanbod voor en geef hen dan een tien minuutjes de tijd om te kiezen terwijl de verschillende animatoren van de verschillende activiteiten op hen wachten. 

Keuzes vereenvoudigen.
  • Kleuters kunnen kiezen, maar vinden dat moeilijk wanneer ze veel mogelijkheden hebben. De kinderen die er niet in slagen om iets te kiezen, moeten simpele keuzes voorgelegd worden. Begin bijvoorbeeld met te vragen of ze binnen of buiten willen spelen, iets rustig of iets actief, met de bal of het zand, enzovoort. Zo doorloop je met hen een voor een de mogelijkheden en niet allemaal tegelijkertijd.

  • Bewaak het evenwicht tussen ‘ontdekken’ en ‘herkennen’. Meer herhaling en terugkomende elementen zorgen voor herkenbaarheid. De meeste werkingen hebben de helft vaste activiteiten en de helft variabele activiteiten. Op een aantal speelpleinwerkingen die met kansengroepen zijn meer terugkomende elementen.
Kleuters hebben veel aan een overzicht.

Een activiteitenbord is daarvoor een handig instrument. Op een centrale plaats wordt met foto’s of pictogrammen getoond wat er die dag te doen is en in welke volgorde. Zo kunnen zij toch wat inschatten hoe de dag kan verlopen. Het bord toont op elk moment welke mogelijkheden ze hebben of welke hoeken er open zijn. Als je dat van bij de start van de dag al ophangt, geef je hen bovendien langer tijd om zich warm te maken voor een bepaalde activiteit en kunnen ze bij hun vriendjes gaan rondhoren of zij het al weten. Eens het bord ingeburgerd is, zien de kleuters het ook meteen als er iets echt nieuw is of dat hun lievelingsactiviteit er vandaag bij is. 

Meer lezen over visualisatie op het speelplein.

Visualiseren geeft hen richting.

Omdat ze kunnen wisselen van activiteit, moeten ze de richting meekrijgen waar alles te doen is. Begin met alle plaatsen voor hen fysiek zo dicht mogelijk bij elkaar te organiseren. Werk met kleuren om hen naar een bepaalde plaats te leiden of laat symbolen aangeven wat er in welk lokaal te doen is. Of hang gewoon pijlen op waar een foto van de speelhoek ingeplakt is. Dat is meteen het herkenbaarst voor hen.  Hang ze op kleuterhoogte en niet op animatorhoogte.

Meer lezen over visualisatie op het speelplein.

Over open speelaanbod met kleuters


De 
handleiding 'speelaanbod organiseren' is een verzamelwerk met een deel visie en onderzoek over spelen, informatie over de verschillende soorten speelaanbod en een hoop praktische tips. De map bevat een specifiek dossier voor speelpleinen die werk willen maken van een open speelaanbod voor kleuters.


Veel gestelde vragen

Kan een vierjarige met een twaalfjarige spelen? 

Ja!

In een open speelaanbod wordt er vaak flexibeler omgesprongen met de indeling van leeftijdsgroepen. In veel gevallen zijn er drie brede leeftijdsgroepen (kleuters, middengroep, tieners) waarbinnen samenspelen kan. Maar zelfs dat is eigenlijk geen noodzakelijke voorwaarde. 

Er wordt vaak gewerkt in leeftijdsgroepen om de lichamelijke en mentale capaciteiten op een gelijk niveau te zetten. Maar de indeling in leeftijdsgroepen is belangrijk wanneer de prestatie sterk afhankelijk is van de leeftijd. Het is bijvoorbeeld niet eerlijk om een voetbalspel te organiseren met een paar grote ‘loebassen’ die iedereen voorbij kunnen dribbelen. In sportclubs en in scholen is de leeftijd dus een belangrijk aspect. Bij het spelen hoeft dat aspect niet zo op de voorgrond te staan. De leeftijd is enkel “oneerlijke concurrentie” in competitieve spelen. Op speelpleinwerkingen zijn niet alle spelen competitief en kinderen vragen daar ook niet steeds naar. Speelpleinwerkingen die competitie wat vaker achterwege laten, zullen weinig hinder ondervinden van brede leeftijdsgroepen. 

Leeftijd is geen onoverkomelijke barrière voor samenspelende kinderen. Groepjes of kliekjes worden ook op basis van gemeenschappelijke interesse gemaakt. Het samenspelen zal zich voornamelijk richten op kinderen die dezelfde uitdaging willen aangaan. Een vierjarige kan dus perfect samenspelen met een twaalfjarige.

Wat vinden die kinderen daar zelf van?
  • Willen jongere kinderen wel onder de voet gelopen worden door oudere kinderen? 
  • Willen oudere kinderen zich wel bezig houden met jongere kinderen? 

Feit is dat veel kinderen op speelinitiatieven deze keuze niet eens mogen maken. De animatorenploeg heeft in hun plaats beslist dat het beter is om apart te spelen. Getuige de dagelijkse drama’s van broers en/of zussen die niet in het zelfde groepje (mogen) zitten op sommige speelpleinwerkingen.

Kinderen zullen eerst een comfortabele positie opzoeken alvorens speelplezier na te streven. Comfort is een basiselement om betrokken te geraken in het spel. Dit werkt in twee richtingen. Eerst en vooral willen ze zich comfortabel voelen en spelen met de mensen die ze kennen. Geef kinderen dus de mogelijkheid om te kiezen met wie ze spelen. Maar het werkt evenzeer andersom. Wanneer kinderen zich niet comfortabel voelen om mee te spelen met een bepaalde groep, zullen ze dat ook niet doen. Als ze voelen dat het spel te ruw is, buiten hun capaciteiten ligt of de uitdaging te groot is, zullen ze het comfort van een spel op hun maat opzoeken. Wanneer een zesjarige in de boomhut begint te klauteren met de tienjarige bouwers, zal hij snel doorhebben dat het spel nog een maatje te groot is voor hem. Als er al een wetmatigheid inzit, zou het deze kunnen zijn: de jongere kinderen voelen zelf aan of ze willen/kunnen meespelen met ouderen, de oudere kinderen bepalen of het kan of niet. Niet proberen of niet mogelijk maken is een gemiste speelkans.

De 'speelstad' als praktijkvoorbeeld

Speelplein KwikKwak introduceerde in 2010 een open speelaanbod met speelhoeken in de vorm van een speelstad. Een speelstad lijkt op een echt stad, maar dan op kindermaat. Rond het stadsplein vind je een café, verkleedboetiek, restaurant, bibliotheek, speelgoedwinkel, gevangenis, supermarkt... In de grote stad spelen alle kinderen van alle leeftijden samen, ook kleuters die dat willen. Het kleinere dorp dat alleen voor kleuters toegankelijk is, biedt houvast en is een veilige thuisbasis wanneer de grote stad te overweldigend zou zijn. 


Ouders van kleuters

Ouders die hun kind komen ophalen willen twee dingen weten:

  1. Waar is mijn kind? 
  2. Wat heeft het gedaan vandaag? 

Niet om te controleren, maar vanuit oprechte interesse en bezorgdheid. Ze geven hun kleine, nog niet volledig zelfstandige kinderen aan een ploeg jonge mensen.

4 tips voor ouders

Het helpt als je...

  • tijdens het ophalen de kinderen slechts op een beperkt aantal plaatsen laat spelen.
  • op een centrale plaats een bord ophangt met alle activiteiten op. (ouders kunnen gerichte vragen stellen. Kleuters vergeten snel wat ze een paar uur daarvoor hebben gedaan.)
  • naast de activiteiten op het bord foto’s van de animatoren ophangt.
  • tijd maakt om uit te leggen wat jullie doen, waarom en hoe alles werkt. (bv. een infomoment voor ouders van kleuters)

Cijfers over kleuters

Een derde van de kinderen op het speelplein zijn kleuters. Ze komen naar het speelplein in een aparte kleuterwerking of doen mee met het open speelaanbod. Speelpleinwerking is hét vakantieaanbod bij uitstek voor de kleuterleeftijd: aan ons om kleuters een echt vakantiegevoel te bezorgen!


Interactie centraal

DNA 20 'Horen, zien en spelen'

Met deze brochure verbeter je het vakantiegevoel van kleuters op het speelplein. Horen, zien en spelen zet interactie centraal. Door te werken aan de houding van de begeleiders, de speelkansen op het speelplein en een duidelijke structuur willen we het speelplezier en het thuisgevoel voor kleuters verbeteren. 

Advies ter plaatse

  • Over het opstarten of uitbouwen van een kleuterwerking.
  • Bij het ontwikkelen van een speel(plein)visie op kleuters. 
  • Over speelkansen verhogen binnen je bestaande kleuterwerking.
  • ...

Een stafmedewerker of een ervaren VDS-vrijwilliger komt graag langs voor een advies ter plaatse.
Je mag van hen een onderbouwd advies verwachten, aangevuld met voorbeelden en eigen ervaring.
Leden krijgen 2 adviezen per jaar gratis! 

Meer lezen ...


Vorming voor de speelpleinploeg

  • Over de leefwereld van kleuters.
  • Het in elkaar steken van straffe kleuteractiviteiten.
  • Begeleidershouding tegenover kleuters.
  • Over impulsgericht werken vanuit speelhoeken.
  • Fantasiespel met kleuters.
  • ...

Gedurende 2,5u neemt de VDS, op jouw vraag, de ploeg op sleeptouw rond kleuters op het speelplein.
We bekijken samen je vormingsvraag en werken een vorming uit die aan jullie nood voldoet.
Voor beginnende animatoren tot ervaren speelbeesten.

Meer lezen ...